دورهء برده دارى - در توجيه تحول از دورهء اشتراك اوليه به برده دارى ، اين‌طور گفته شد كه در اثر افزايش جمعيت ، آن عاطفه‌اى كه ميان افراد وجود داشت از بين رفت و « ما » تبديل به « من » ها شد و « من » ها در مقابل همديگر قرار گرفتند و اين موجب استثمار و بهره كشى انسانها گرديد . استاد : مقصود اين است كه در انسان ، آنچه كه اسمش را « من » و « ما » مىگذاريم ، يك « من » در هر فردى هست كه عبارت است از همان جنبهء سودجويى ، و وقتى اين حس انسان فعاليت مىكند به همه چيز به شكل يك ابزار نگاه مىكند ، همان كه آقاى طباطبايى حس استخدام ناميده است . از نظر اين حس همه چيز على السويّه است ، يعنى انسان به هر چيزى به چشم يك ابزار نگاه مىكند . ولى انسان تنها اين احساس نيست ، صدها چيز ديگر هم دارد . گفتيم يكى از آنها احساس عاطفى فاميلى است ، همان كه در انسانهاى اوليه به علت وضع اجتماعى بدوى قويتر و شديدتر بوده و لهذا زندگيهاى قبايلى براساس عواطف قبايلى بوده و يك نوع تضامنها و تعاونهاى قبايلى وجود داشته است كه الآن ديگر آن حرفها اساساً مطرح نيست و آن مقدارى كه از آن باقى مانده است در حدود محيط خانوادگى يعنى خويشاوندان بسيار نزديك است . اگر دوران اشتراك اوليه‌اى به اين صورت - كه تا يك مقدارش مىتواند راست و همين‌طور باشد - در ابتدا وجود داشته ، به اعتبار همان حكومت قوى و شديد عاطفى قبيله‌اى بوده « 1 » و اين

--> ( 1 ) البته يك علتش را عرض كرديم . علل ديگرش را هم تا يك حدى قبول داريم ، نه به شكلى كه آنها مىگويند .